Probleemgedrag? Lekker makkelijk oordelen of toch niet….

Oordelen over andermans gedrag; wie doet dat niet? Het heeft een functie en  het gaat heel vaak probleemloos goed. Toch voel ik de behoefte om dieper in te gaan op de term “probleemgedrag” omdat er een wereld te winnen is, wanneer je eens verder kijkt dan je neus lang is. Zeker in moeilijke situaties kan een stapje achteruit de oplossing dichterbij brengen. De focus op “probleemgedrag” lokt een neiging tot beheersen en controle terugkrijgen uit. Anders kijken levert vaak verrassende inzichten en daar wil ik het over hebben.

Waarom doen mensen wat zij doen?
In zijn algemeenheid is gedrag bedoeld om onprettige sensaties voor jezelf op te heffen of om greep te krijgen op een gevoel van onveiligheid.

In situaties waarin je je niet fijn voelt, ga je gedrag vertonen om uit de situatie te komen en als dat niet kan pas je je aan. De meeste reacties zijn terug te voeren naar een oeroud instinctief mechanisme van vechten, vluchten of bevriezen. Dat mechanisme geldt voor iedereen; ongeacht intelligentie, persoonlijkheid en karakter. Wat je er van terug ziet is wel van persoon tot persoon verschillend.

In stressvolle situaties is gedrag een manier om evenwicht te herstellen. Iemand die onveiligheid ervaart kan obsessief gaan ordenen door steeds opnieuw het huis schoon te maken of alles in huis te verplaatsen. Dat LIJKT “probleemgedrag”, maar is feitelijk een signaal dat iemand niet meer zelf zijn gedrag kan reguleren.

Dit wetende kun je dus al niet meer zo makkelijk stellen dat er sprake is van “probleemgedrag”.

Wat is gedrag nou eigenlijk?
Gedrag is heel simpel gezegd een reactie op een prikkel: actie = reactie. Die reactie komt tot stand door gevoel en gedachten.

De simpelste actie-reactie is de reflex. Zonder tussenkomst van het denken, reageer je. Stel je wilt een pan pakken, nog voordat jij bedacht hebt dat die heet is, heb je je hand al teruggetrokken.

Daarnaast is gedrag grotendeels gebaseerd op patronen en automatismen. Het zou ondoenlijk zijn om over iedere actie uitgebreid na te denken en te bepalen welke reactie je gaat geven, daarom gaat een groot deel van reacties automatisch.
Ik heb ooit gehoord dat 95% van wat mensen doen, automatisch gaat.

De patronen ontstaan door ervaringen die je opdoet, door reacties die je krijgt op jouw gedrag en door aandacht voor bepaalde aspecten van gedrag.

Als je dit weet over gedrag, dan is het toch gek, vind ik, dat er vooral gekeken wordt naar dat wat je ziet en hoort bij iemand.  Veel interessanter is het dus om bewust te gaan kijken naar wat er ACHTER gedrag zit. Enerzijds naar de motieven en beleving van de ander om bepaald gedrag te laten zien en anderzijds naar jouw eigen reactie op dat gedrag.

Het is dus niet zo simpel!
Mensen zitten niet op een eilandje en zijn de hele dag op allerlei manieren met elkaar in contact. Uitgaande van jou als persoon; heb jij je eigen beleving en ongeschreven regels, je eigen manier van doen, denken en voelen, je eigen referentiekader, persoonlijkheid en verwachtingen. Dat alles heeft invloed op hoe jij omgaat met prikkels. Daarnaast heb je te maken met anderen die ook weer hun eigen persoon meebrengen.

Bij elke persoon is het ook nog eens zo dat op enig moment prikkels van binnenuit al het andere kunnen overstemmen of dat prikkels van buitenaf ineens alle aandacht opeisen. Het gedrag dat in reactie op die prikkels ontstaat, wordt dan een probleem voor jezelf of voor anderen. Het is onverwacht, niet passend bij de situatie of zelfs extreem.

Ik heb een hekel aan het woord “probleemgedrag” omdat het voorbijgaat aan de context, de interactie en de interpretatie die erbij komt kijken. Er spelen zoveel dingen mee dat ik er voor pleit om eerst op zoek te gaan naar antwoorden op de volgende vragen:

  1. Van wie is het probleem nou eigenlijk?
Van degene die het gedrag vertoont of van een ander die het gedrag waarneemt en er last van heeft?

In de interpretatie van gedrag gaat nogal eens iets mis. Iedereen kent wel de opmerking “wat kijk je boos”, terwijl jij diep in gedachten bent. Of “zit nou eens stil” als jij nodig moet plassen en de vergadering niet onnodig wilt verstoren.

Objectief vaststellen welke acties en reacties er zijn (geweest) is de eerste stap om te komen tot een gelijkwaardige opstelling waarmee een oplossing gevonden kan worden.

2. Hoe acuut is het probleem?

Als er sprake is van direct gevaar is het natuurlijk lastig om uitgebreid te gaan denken en plannen. Dan moet er gewoon gehandeld worden.

In alle andere gevallen is het verstandig om even stil te staan en bewust samen te kijken naar alles wat meespeelt. Mijn ervaring is dat er bovenmatig veel aandacht is voor “agressiebeheersing en situatiehantering” wat er uiteindelijk toe leidt dat de opbouwende signalen niet opgemerkt worden of verkeerd worden geïnterpreteerd en dat mensen vastlopen in reageren als het uit de hand gelopen is.

Elke escalatie is een opbouw en dus is er in elke fase de mogelijkheid om anders te gaan handelen.

3. Wat doet een ieder in moeilijke situaties zelf al om te de-escaleren?

Iedereen, hoe verward of beperkt ook, doet zelf dingen om de controle terug te krijgen. Als daar aandacht voor is, kun je samen gaan werken. Waarbij een ieder doet waar hij goed in is en waarbij iedereen elkaar in de gaten houdt om te zien hoe ze er in staan.

Zelf laten doen waar dat kan, samen doen waar het mogelijk is en pas overnemen als het niet meer lukt.

4. Wie zijn er bij betrokken en hoe staan zij er in?

Hoe zijn de gezagsverhoudingen en is het mogelijk om elkaar eerst als mens te ontmoeten?

Is er bereidheid om naar elkaar te luisteren en op gelijkwaardige manier met elkaar om te gaan?

5. Welke omstandigheden spelen mee?

“Probleemgedrag” is vaak ook een optelsom van niet passende omstandigheden. Systemen die geen rekening houden met persoonlijke variatie, langdurig niet begrijpen van de signalen of chaos die voortkomt uit handelingsverlegenheid of omgekeerd.

Ook fysieke omstandigheden spelen mee; de ruimte is niet geschikt, het programma is niet geschikt, er is te weinig persoonlijke aandacht mogelijk of bedenk zelf maar meer vanuit je eigen ervaringen. Gooi voor even conventies overboord en ga doen wat NODIG is.

Hopelijk heb ik met dit blog een opening gegeven voor anders kijken naar “probleemgedrag”.  Kort-door-de-bocht en het minst effectief is het om aannames te doen, invulling te geven en te oordelen. Het is respectvoller, effectiever en gelijkwaardiger stil te staan en bewust te onderzoeken wat er gebeurt; zowel bij jou als bij de ander(en). En daarover waar mogelijk in gesprek te gaan. Dit is niet de makkelijkste manier maar levert wel het meeste op op de lange termijn.

Voor meer informatie, mail me gerust: karen@aansluitenbijcommunicatie.nl

 

Over bijkaren

Initiatiefnemer Aansluiten Bij Communicatie, gepassioneerd voorvechter van (mede)zeggenschap van mensen voor wie praten en luisteren niet vanzelfsprekend is
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.